Henryk Wieniawski – rys biograficzny
Postać Henryka Wieniawskiego nieodmiennie fascynuje, zarówno miłośników muzyki, melomanów, bywalców sal koncertowych, jak również artystów, wykonawców i badaczy.
Ten fenomenalny skrzypek, wirtuoz zaliczany do najwybitniejszych w historii, zwany następcą Paganiniego, kompozytor i pedagog, obywatel świata, dla którego artystycznych działań granice wydawały się nie istnieć, błyszczy na kartach historii jako artysta wyjątkowy. Francuski kompozytor Hector Berlioz pisał o nim: w młodości cudowne dziecko, w dojrzałych latach ujawnił talent poważny, wszechstronny, niezrównany.
Henryk Wieniawski przyszedł na świat 10 lipca 1835 roku w Lublinie. Jego ojciec, Tadeusz Wieniawski, był cenionym lekarzem, matka, Regina Wolff, pianistka-amatorka, pochodziła z Warszawy, z rodziny Józefa Wolffa, także lekarza i mecenasa sztuki. Była siostrą Edwarda Wolffa, pianisty i kompozytora osiadłego w Paryżu, bliskiego kolegi Fryderyka Chopina z czasów ich młodości.
Lubelski dom Wieniawskich słynął jako wyjątkowy salon artystyczny, który odwiedzali znani artyści. Tu odbywały się koncerty, wieczory literackie i dyskusje. Spotkaniom tym towarzyszyła niezwykła atmosfera, którą Henryk chłonął od najmłodszych lat. To dom ukształtował go jako artystę, podobnie jak dwóch jego braci, starszego Juliana – pisarza i publicystę, oraz młodszego Józefa – pianistę.
Młody Henryk uczył się muzyki początkowo pod opieką matki, a później u najsłynniejszych wirtuozów skrzypiec tamtych czasów, zdradzając niesłychany talent, przede wszystkim skrzypcowy, ale też kompozytorski. W wieku zaledwie lat ośmiu rozpoczął naukę gry na skrzypcach w Paryskim Konserwatorium, co było wyjątkowe w tamtych czasach. Ukończył je z I nagrodą i złotym medalem w 1846 roku, gdy miał zaledwie lat jedenaście! Już w czasie studiów zadebiutował w paryskiej Sali Érarda jako uczeń klasy skrzypiec profesora Josepha Lamberta Massarta. Ten niezwykły moment w jego życiu i spektakularny sukces rozpoczęły oszałamiającą karierę koncertową, której poświęcił całe swe życie aż do ostatnich jego chwil.
Z początkiem lat 50-tych XIX wieku wyruszył w podróż koncertową wraz z bratem Józefem, odwiedzając niemal całą Europę: Polskę, Rosję, Niemcy, Francję i Anglię, a później także Finlandię, Niemcy, Szwecję, Czechy, Węgry, Turcję i Amerykę Północną. Jego występy pełne były brawury, wirtuozerii oraz budzących zachwyt technicznych popisów. Bywał w najpiękniejszych miejscach, gościł na arystokratycznych dworach, przyjmowali go wybitni artyści, m.in. Karol Lipiński – skrzypek, Franciszek Liszt – pianista i kompozytor. Grał dla rozmiłowanej w jego muzyce publiczności, miał dar nawiązywania z nią szczególnej więzi. Przykuwał uwagę charyzmą i doskonałością gry, porywał głębokim, przejmującym dźwiękiem i błyskotliwą techniką. Nigdy nie pozostał jedynie żądnym wirtuozowskiego popisu wykonawcą, oddziałującym swym urokiem i talentem. Był kimś więcej – on przemawiał muzyką, wzruszał i skłaniał do refleksji. Swoje kompozycje, utrzymane w perlistym stylu zwanym „brillant”, nasycał lirycznym pięknem i wzbogacał rodzimym folklorem. Często sięgał w swych kompozycjach po melodyczne tematy i rytmy zaczerpnięte z polskiej muzyki ludowej. Słychać je w jego polonezach, mazurkach i kujawiakach.
Pod koniec lat 40-tych XIX wieku Wieniawski zawitał ponownie do Paryskiego Konserwatorium, gdzie doskonalił swój warsztat twórczy. Komponował z myślą o sobie jako wykonawcy i grał utwory własnego autorstwa podczas koncertowych występów. Był artystą oryginalnym, niepowtarzalnym, który tworzył własną muzykę, interpretując także dzieła innych.
W latach 60-tych XIX wieku Wieniawski działał w Rosji. Piastował tam stanowisko pierwszego skrzypka dworu carskiego i solisty Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego. W tym czasie zasłynął jako żarliwy i postępowy pedagog gry na skrzypcach i propagator życia muzycznego. Był prekursorem słynnej w całym świecie rosyjskiej szkoły skrzypcowej, którą rozwijał następnie Leopold Auer. W późnych latach 70-tych XIX wieku Wieniawski przebywał w Brukseli, prowadził klasę skrzypiec w tamtejszym konserwatorium muzycznym, a do grona jego uczniów należał słynny skrzypek Eugène Ysaÿe.
Henryk Wieniawski jako wirtuoz skrzypiec podbił nie tylko Europę, ale i świat. W latach 70-tych XIX wieku wraz z pianistą Antonem Rubinsteinem odbył wielką podróż koncertową po Ameryce Północnej. Artyści dali wówczas ponad dwieście koncertów w niecały rok, co było ogromnym osiągnięciem wykonawczym i świadczyło o sile ich popularności.
Nasz bohater był nie tylko sławnym twórcą i wykonawcą, ale też mężem i ojcem licznej gromadki. W roku 1860 założył rodzinę – ożenił się z Angielką Isabellą Hampton, z którą miał ośmioro dzieci. Jego ukochana także wyrastała w muzycznym otoczeniu (była siostrzenicą irlandzkiego pianisty i kompozytora George’a Osborne’a). Izabeli zadedykował Legendę op. 17, dzięki której jakoby miał zdobyć przychylność jej ojca, początkowo niechętnego temu związkowi. Pod koniec życia kompozytora, w roku 1879, przyszła na świat jego najmłodsza i sławna córka Irena Regina (imię otrzymała po babce), która została kompozytorką. Regina mieszkała w Londynie i tworzyła pod pseudonimem Poldowski. Właściwie nie znała ojca, zmarł on niedługo po jej urodzeniu, gdy mała miała zaledwie 10 miesięcy, ale jako jedyna z ośmiorga dzieci kompozytora odziedziczyła po nim kompozytorski talent i zamiłowanie do tworzenia muzyki.
Utwory Henryka Wieniawskiego wzbudzają podziw swą oryginalnością. Z jednej strony wyrastają z nurtu muzyki salonowej, z jej elegancją, lekkością, wirtuozerią i wdziękiem, co widać w drobniejszych kompozycjach artysty. Z drugiej zaś wyrastają na popisowe, wirtuozowskie dzieła, jak kaprysy, etiudy, polonezy i fantazje. Wszystkie je łączy subtelna liryka i porywająca dramaturgia. Na przykład oba koncerty na skrzypce i orkiestrę autorstwa Henryka Wieniawskiego (d-moll i fis moll) mają rozbudowaną formę oraz pełne ekspresji równoważne sobie partie solisty i orkiestry. Utwory Wieniawskiego to przede wszystkim jednak emanacja popisu wykonawczego – pojawia się w nich całe bogactwo skrzypcowej wirtuozerii: szybkie pochody gamowe, błyskotliwe pasaże, specjalne rodzaje artykulacji dźwięku (staccato, spiccato), dwudźwięki, flażolety.
Henryk Wieniawski zmarł zaledwie w czterdziestym czwartym roku swego życia, podczas intensywnego koncertowego tournée. Bagatelizował oznaki choroby serca i osłabienia, nie rezygnując z występów na scenie. Odszedł 31 marca 1880 roku w Moskwie. Jego muzyka pozostaje żywa do dziś, dzięki zainteresowanym jego twórczością wykonawcom. Najczęściej nagrywanymi utworami Wieniawskiego są Koncerty skrzypcowe: fis-moll op. 14 i d-moll op. 22, Polonezy: D-dur op. 4 i A-dur op. 21, Scherzo–Tarantella op. 16, Legenda op. 17, kaprysy ze zbioru L’école moderne op. 10 i Kaprysy na dwoje skrzypiec op. 18, Souvenir de Moscou op. 6, Capriccio–Valse op. 7, Obertas i Dudziarz op. 19, Fantazja na tematy z opery „Faust” Ch. Gounoda op. 20, Kujawiak.
Kompozytorskie i wykonawcze dziedzictwo twórcy upamiętnia szczególne wydarzenie, jakim jest Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego odbywający się od 1935 roku (początkowo w Warszawie, obecnie w Poznaniu). Co roku gromadzi on utalentowaną młodzież z całego świata, dającą niezapomniane wykonania dzieł Henryka Wieniawskiego – genialnego skrzypka i niezwykłego kompozytora.
