Fryderyk Chopin – Koncert fortepianowy e-moll op. 11

Część I Allegro maestoso

Zanim powiemy o koncercie Chopina, przypomnijmy, że koncert instrumentalny to utwór charakterystyczny dla muzyki klasycznej i romantycznej, zwykle dużych rozmiarów, trwający około 30-40 minut, przeznaczony na instrument solowy i orkiestrę. Najczęściej składa się z trzech części, z których pierwsza szybka, utrzymana jest w formie sonatowej, opartej na współgraniu kontrastujących tematów, zwykle dwóch, ich ekspozycji, przetworzeniu i repryzie. Część druga, wolna, stanowi majestatyczne i refleksyjne wytchnienie. Część trzecia szybka, jest najbardziej brawurowa, często ma formę ronda lub wariacji.

Koncert Chopina został napisany na fortepian z towarzyszeniem orkiestry, określany jest zatem jako koncert fortepianowy. W opisie Jarosława Iwaszkiewicza czytamy, że zasadniczym dla obu koncertów fortepianowych Chopina jest ton wiosennej świeżości. Większość partii obu koncertów powstawała wiosną 1830 roku.

W maju tego właśnie roku Chopin ukończył pierwszą część Koncertu fortepianowego e-moll op. 11, część Allegro. Był wówczas jeszcze młodym, ledwie dwudziestoletnim, choć już pewnym siebie twórcą. Dojrzewał jako kompozytor, wkraczał odważnie w nowy wtedy styl romantyczny. Napisał Allegro pomysłowo – wykroczył poza zwięzłość ekspozycji orkiestry i esencjonalność prezentacji tematów solisty, typowych dla wcześniejszych koncertów. U Chopina ekspozycja orkiestry trwa długo, przypomina samodzielne dzieło, orkiestrową fantazję, swobodnie płynące przygotowanie na wejście wyczekiwanego solisty. Solista, zaraz, gdy się pojawia, prezentuje mocne, silnie akcentowane akordy, rozpoczynające temat pierwszy, podkreślające jego wagę i znaczenie. Pierwszy motyw melodyczny pianisty jest pełen ekspresji, unosi się ku górze w wirtuozowskim pasażu i urywa w zawieszeniu na pauzie, następnie opada kaskadą szybkich motywów i kończy melodyjnym zakończeniem. Elegancji nadają mu dźwiękowe arpeggia, a przejmująca melodyka nie pozostawia słuchacza obojętnym. To temat pełen wzruszenia, ujmujący młodzieńczą energią. Chopin zdradza w nim swój charakterystyczny styl twórczy, pełen ekspresji, zmienności nastroju, nieoczywistych rozwiązań. Kompozytor jakby pyta, zachęca do dialogu. Dużo w jego muzyce jest mówienia, opowiadania, rozmowy z fortepianem, a przez to także z tymi, którzy go słuchają. To muzyka angażująca słuchacza, o czym pisał wielki miłośnik Chopina André Gide. Forma pierwszej części jest rozbudowana, podobnie jak cały koncert, i można ją określić jako grande, wielką.

Jednak to nie ona sama wydaje się tu najważniejsza. Jarosław Iwaszkiewicz zauważa, że oba koncerty Chopina rozgrywają się wokół ich części środkowych, wolnych, które stanowią jądro całej kompozycji i wyrażają najpełniej uczucia i myśli twórcy. Natomiast części pierwsze stanowią do nich jakby wstęp, rozbudowane, rozległe preludia, zaś części trzecie, ostatnie, są ich ogadywaniem, dyskutowaniem nad nimi. Chopin dodaje do tytułu części Allegro określenie maestoso, majestatycznie, co pozwala mu rozwinąć tę formę w bardziej rozległą, wypłynąć w niej na szerokie wody. Już w ekspozycji orkiestry (trwającej około pięć minut z blisko dwudziestominutowej całej części) pojawiają się dwa główne tematy – pierwszy, zdecydowany, burzliwy, molowy, ekspresyjny

Muzyka 1

i drugi, durowy, pogodny, śpiewny, ale refleksyjny (cantabile).

Muzyka 2

To one tworzą kanwę melodyczną całej pierwszej części utworu. Pojawiają się w kontrastowych zestawieniach, w przetworzeniu i w ostatecznym pogodzeniu – sekwencjach charakterystycznych dla klasycznej i romantycznej formy koncertu. Chopin traktuje jednak ten wzór formalny swobodnie, wprowadza romantyczną wolność. Forma podąża tu za emocją, odzwierciedla uczucia twórcy, jest ich bezpośrednim wyrazem. Jarosław Iwaszkiewicz wspomina, że Chopin traktował muzykę właśnie jako wyraz, przede wszystkim jako wyraz. Uważał, że jest ona zwierciadłem uczuć i dowodził tego w swych utworach. Wyrażał w nich nastrój, malował pejzaż miejsc i wspomnień, odkrywał niejako swe myśli i zapraszał publiczność do podążania tą ścieżką. Jego widzenie muzycznej formy było nowe dla ówczesnej Warszawy, nawet dla jego postępowego i odważnego nauczyciela, Józefa Elsnera. Chopin wyrastał ponad to, co do tej pory grano, komponowano, wykonywano. Jego koncerty wchodzące na drogę „romansową”, a więc romantyczną, oznaczały coś, co, jak pisze Iwaszkiewicz, miało być rewolucyjne, przenikliwe, pobudzające do nowych, walczących ze starymi uprzedzeniami refleksji.

Temat pierwszy, molowy, ekspresyjny, w partii fortepianu rozwija się długo, płynie niejako, meandrując wokół swego wzorca, pierwszego motywu. Jest podobny do improwizacji przenikniętej pianistyczną wirtuozerią. Częste w nim są zmiany tempa, dynamiki – zdecydowanego forte po delikatne piano, a także nastroju – tuż przed wejściem drugiego tematu Chopin nakazuje wykonanie motywu wieńczącego temat pierwszy z uniesieniem, pasją (appassionato), by natychmiast wprowadzić dozę delikatności (dolce).

Muzyka 3

Temat drugi także jest zmienny w swym nastroju, i czasem bardzo przypomina pod tym względem temat pierwszy.

Muzyka 4

Z początku liryczny, po kilku chwilach wchodzi w fazę ekstatyczną (forte agitato), a następnie przeradza się w skoczną, lekką, pogodną frazę utrzymaną w błyskotliwym stylu brillant. Tak kończy się pierwsza faza tej części, którą domyka tutti orkiestry.

Muzyka 5

Tempo zwalnia, uspokaja się i wprowadza fazę kolejną, przetworzeniową, która przypomina pełną zadumy część wolną. Ale to jeszcze wciąż część pierwsza koncertu, która teraz przemienia się w solowo eksponowaną partię fortepianu. W tych dźwiękach łagodność miesza się z ekspresją, wolne tempo nie trwa długo i przechodzi w szybkie, brawurowe, a nawet chwilami piorunujące przetworzenie.

Muzyka 6

Fortepian prowadzi do zwieńczenia czyli repryzy. Rozpoczyna ją orkiestra, która powraca z tematem pierwszym. Partia fortepianu dialoguje z orkiestrowym tutti, a także z partiami wybranych instrumentów – w wersji na pełną orkiestrę wyraziście brzmi wówczas fagot, który oplata swą melodią dźwięki fortepianu.

Początek repryzy – temat pierwszy:

Muzyka 7

Repryza – dialogi fortepianu z partiami wybranych instrumentów:

Muzyka 8

Ten dwugłos wart jest zauważenia jako dowód wrażliwości Chopina na niuanse brzmienia. Część zamyka dynamiczna sekwencja fortepianu, a następnie mocne uderzenie akordów w tutti orkiestry.

Muzyka 9