Henryk Wieniawski – Fantazja Faust

Henryk Wieniawski – Fantaisie brillante sur des motifs de l’Opéra Faust de Gounod op. 20

Fantazja z Fausta Gounoda, jak określa się tę kompozycję, w oryginale nosi tytuł francuski, który oznacza fantazję „błyskotliwą”, wirtuozowską, opartą na motywach z opery Faust Charlesa Gounoda. Dzieło powstało w roku 1865 roku i odnosi się do popularnej w XIX wieku tematyki Fausta – bohatera opowieści o tym, jak żądza wiedzy, władzy i nieśmiertelności gubi człowieka, który oddaje swą duszę diabłu w zamian za ich pozyskanie.

Temat Fausta stał się inspiracją dla francuskiego kompozytora Charlesa Gounoda. Jego dzieło operowe o tym tytule grano z powodzeniem w Paryżu od momentu jego pierwszego wystawienia w roku 1859. Arie z tej opery wraz z ich wysmakowanymi melodiami cieszyły się dużą popularnością wśród międzynarodowej publiczności. Wieniawski, komponując swoje dzieło osnute na tych motywach, podążał za popularnym wówczas trendem tworzenia własnych kompozycji przywołujących melodie znane i lubiane.

Kompozytor ujął swój utworów w formę fantazji. Dzieła tego gatunku opierały się zwykle na popularnych melodiach, zaczerpniętych ze znanych wówczas oper. Stanowiły sekwencję odcinków, ukazujących kolejne motywy. Tym tropem podążał Wieniawski, tworząc swoją fantazję. Warto wspomnieć, że nie jest to jedyny tego typu utwór tego wybitnego wykonawcy. W podobnej koncepcji utrzymał on także swoje Grand duo polonais op. 8.

W Fantazji Faust, jak ją popularnie nazywano, pojawia się kilka epizodów tematycznych, zwieńczonych wirtuozowskim finałem. Różnią się one tonacjami, na przemian molowymi i durowymi, dobarwiają zmianami tempa i rodzajem skrzypcowej techniki. Finał wprowadza tempo i charakter walca, który wiruje w błyskotliwych girlandach dźwięków.

Swymi motywami muzycznymi Wieniawski oddaje charakter postaci. Przede wszystkim obrazuje troje głównych bohaterów dramatu: tytułowego, żądnego przywilejów Fausta, przebiegłego Mefista i uroczą, kochającą czystą miłością Małgorzatę. Nawiązuje do nich, cytując początkowe frazy ich tematów z opery Gounoda, które w dalszym przebiegu kompozycji poddaje wariacyjnym przemianom. Zofia Chechlińska identyfikuje te fragmenty, warto je tu przytoczyć: w pierwszym epizodzie stanowiącym pełną ekspresji introdukcję pojawia się monolog Fausta „Rien! En vain j’interroge” („To na nic! Daremne są moje pytania) z pierwszego aktu opery,

Muzyka 1

w drugim lirycznym odcinku Andante ma non troppo kompozytor połączył początkowy fragment partii Walentego „O Saint Médaille” („O święty medaliku) z aktu drugiego oraz motyw z partii Siébéla „Faites-lui mes aveux” („Przyznaj się”) z aktu trzeciego w wariacyjnym opracowaniu.

Muzyka 2

Ożywiony w tempie i charakterze fragment trzeci Allegro agitato ma non troppo sięga do partii Mefista „Le veau d’or” („Złoty cielec”) z drugiego aktu.

Muzyka 3

Melodia duetu Fausta „Lasse-moi” („Pozwól mi”) i Małgorzaty „Je veux t’aimer” („Chcę cię kochać”) z trzeciego aktu jest podstawą epizodu czwartego Andante,

Muzyka 4

a odcinek piąty to walc przywołujący chóralny motyw „Ainsi que la brise légère” („Jak lekki wiatr”) z aktu drugiego.

Muzyka 5

Na uwagę zasługuje dramaturgiczne rozplanowanie całości utworu oraz wyrównane partnerowanie obu partii – skrzypiec i orkiestry. Obie te linie równoważą się i dopełniają w kompozycji. Niekiedy pojawia się nowy środek wykonawczy, jakim jest tremolo polegające na rozwibrowaniu stojących dźwięków. Wzbudza ono nastrój niepokoju, tajemniczości, mroczności towarzyszącej pełnej napięć historii Fausta. Narastające wzburzenie prowadzi do eskalacji konfliktu i dramatycznego zwieńczenia. Rodzi to porównanie do specyficznego stylu komponowania opartego na następstwie dźwiękowych napięć i odprężeń, coraz bardziej popularnego w muzyce drugiej połowy XIX wieku. Wśród charakterystycznych środków skrzypcowej wirtuozerii pojawia się znak rozpoznawczy Wieniawskiego – długie fragmenty grane staccato (krótkie dźwięki) na jednym ruchu smyczka. Dopełniają go tajemniczo brzmiące flażolety (dźwięki szkliste, ciche, w wysokim rejestrze), oraz gra wielogłosowa, rozłożone dźwięki akordów, skoki i figuracje.